ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ • ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ (ਹਰਿ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਵਾਉਣ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਆਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੀਜੇ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1 ਮਾਘ, 1645 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਦਸੰਬਰ 1588 ਈ:) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾਈ। ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ—ਜੋ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ-ਨਸਲ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 1, 1661 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਅਗਸਤ/ਸਤੰਬਰ 1604 ਈ:) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਵ-ਰਚਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 'ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ' (ਸਰਬ-ਉੱਚ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਨਾਪ-ਤੋਲ
- ਥੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 67 ਫੁੱਟ ਵਰਗ ਦੇ ਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ 40.5 ਫੁੱਟ ਵਰਗ ਹੈ।
- ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ ਤੇ ਪੁਲ: ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤੱਕ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਪਰਿਕਰਮਾ: ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 13 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ।
- ਗੁੰਬਦ: ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੰਵਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੋਟਿਫ ਵਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਛੱਤਰੀ ਕਲਸ਼ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। 1740 ਵਿੱਚ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸਿੰਘਾਂ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਕੇ ਲਿਆ।
1746 ਵਿੱਚ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ 7000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ।
1757 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧੜ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੋਇਆ ਸੀਸ ਹੱਥ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੜਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।
1762 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਮੁੜ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਅਸਥਾਨ ਉਡਾਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ ਇੱਟ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨੱਕ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
1764 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।